أين اللّه ؟ فقال صلى الله عليه و آله : عِنْدَ المُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ « 1 » . خدا كجاست ؟ پس فرمود : نزد قلب‌هاى شكستهء مؤمنان . اى عزيز ! حج صورت كار همه كس باشد ، اما حج حقيقت نه كار هر كسى باشد . در راه حج زر و سيم بايد فشاندن ، در راه حق جان و دل بايد فشاندن ، اين كه را مسلم باشد ؟ آن را كه از بند جان برخيزد ، [ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا ] « 2 » اين باشد . در هر فعلى و حركتى در راه حج سرى و حقيقتى باشد ، اما كسى كه بينا نباشد خود نداند . طواف كعبه و سعى و حلق و تجريد و رمى حجر و احرام و احلال و قارن و مفرد و ممتنع در همه احوال‌هاست . [ وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ ] « 3 » . و هر كس شعاير خدا را بزرگ شمارد ، بدون ترديد اين بزرگ شمردن ناشى از تقواى دل‌هاست . هنوز قالب‌ها نبود و كعبه نبود كه روح‌ها به كعبه زيارت مىكردند ، دريغا كه بشريت نمىگذارد كه به كعبهء ربوبيت رسيم و بشريت نمىگذارد كه ربوبيت رخت بر صحراى صورت نهد ! هر كه نزد كعبهء گل رود خود را بيند و هر كه به كعبهء دل رود خدا را بيند ، ان‌شاء اللّه كه خدا ما را حج حقيقى روزى كند .

--> ( 1 ) - بحار الأنوار : 70 / 157 ، باب 125 . ( 2 ) - آل عمران ( 3 ) : 97 . ( 3 ) - حج ( 22 ) : 32 .